Türk tarihinin önemli hükümdarlarından Bilge Kağan'ın yaptırmış olabileceği bir saray şehrinin yeri, yaklaşık 800 yıllık bir metinden elde edilen bilgilerle yeniden araştırılmaya başlandı. Ankara Üniversitesi ve Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesinden iki akademisyenin yürüttüğü çalışma, Moğolistan'daki Orhun Vadisi'nde daha önce kimliği kesin olarak belirlenmemiş yapı kalıntılarına dikkat çekti.

Tarihi bir şiirdeki yer tariflerini inceleyen araştırmacılar, uydu görüntülerinin yardımıyla Bilge Kağan dönemine ait olabilecek bir yerleşim alanının izlerini aradı. İlk incelemelerde bazı yapı izleri belirlenirken, bunların hangi döneme ait olduğunun henüz bilinmediği vurgulandı.

800 yıllık şiir tarihi araştırmanın başlangıcı oldu

Ankara Üniversitesi Öğretim Üyesi Prof. Dr. Gürhan Kirilen ile Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi Öğretim Üyesi Doç. Dr. Hayrettin İhsan Erkoç, eski Türk devletlerinin yerleşim tarihine ilişkin dikkat çekici bir çalışma gerçekleştirdi.

Araştırmanın çıkış noktasını, Prof. Dr. Kirilen'in incelediği 13. yüzyıla ait bir şiir oluşturdu.

Kitan kökenli şair ve devlet adamı Yelü Zhu'nun kaleme aldığı şiire eklediği açıklamada, Bilge Kağan'ın saray şehrinden söz edildiği belirlendi.

Kirilen'in bu ayrıntıyı Erkoç ile paylaşmasının ardından iki akademisyen, tarihi metinde belirtilen coğrafi konumları ve mesafeleri karşılaştırarak araştırmalarını derinleştirdi.

Bilge Kağan'ın saray şehri için iki önemli mesafe

Şiirde yer alan açıklamalar, araştırmacıların çalışma alanını belirlemesinde önemli rol oynadı.

Metindeki bilgilere göre Bilge Kağan'a ait olduğu belirtilen saray şehri, Moğol İmparatorluğu'nun eski başkenti Karakurum'un yaklaşık 35 kilometre kuzeybatısında bulunuyordu.

Şehrin konumu için verilen ikinci önemli bilgi ise Kül Tigin Yazıtı'na olan uzaklığıydı. Tarihi metinde yerleşimin, yazıtın yaklaşık 35 kilometre güneybatısında bulunduğu anlatılıyordu.

Bu iki mesafeyi harita üzerinde değerlendiren akademisyenler, araştırmalarını Moğolistan'ın Hotont kasabası çevresine yoğunlaştırdı.

Şair Yelü Zhu'nun gençlik yıllarında Orhun Vadisi'nden geçmiş olabileceği ve söz konusu yerleşimin kalıntılarını görmüş olabileceği ihtimali de araştırmada dikkate alındı.

Uydu görüntülerinde yapı kalıntılarına benzeyen izler

Tarihi bilgilerden hareketle belirlenen bölgede uydu görüntüleri incelendi.

Hotont çevresindeki araştırmada, farklı noktalarda eski yapılara ait olabilecek izler tespit edildi.

Ancak akademisyenler, görüntülerde görülen şekillerin doğrudan Bilge Kağan'ın sarayına ait olduğunun söylenemeyeceğini belirtti.

Doç. Dr. Hayrettin İhsan Erkoç, bu izlerin Göktürklerden sonraki dönemlerde inşa edilmiş yapılardan da kalmış olabileceğini ifade etti.

Araştırmanın kesin sonuçlara ulaşabilmesi için bölgede öncelikle arkeolojik yüzey araştırması yapılması gerekiyor. Elde edilecek bulguların niteliğine göre kazı çalışmalarının da gündeme gelmesi mümkün.

Bilge Kağan gerçekten şehir kurmak istedi mi?

Araştırmanın en önemli boyutlarından biri, Bilge Kağan'ın şehirleşmeye yönelik düşüncelerinin tarihi kaynaklarda nasıl aktarıldığıyla ilgili.

Çin kaynaklarında yer alan anlatılara göre Bilge Kağan, surlarla çevrili bir başkent kurmak ve bu yerleşimde Budist ile Taoist tapınaklar yaptırmak istemişti.

Ancak dönemin önemli devlet adamlarından Tonyukuk'un bu düşünceye karşı çıktığı aktarılıyor.

Ticaret Bakanlığı'ndan e-ticaret sitelerine önemli talimat
Ticaret Bakanlığı'ndan e-ticaret sitelerine önemli talimat
İçeriği Görüntüle

Tonyukuk'un, Göktürklerin hareketli yaşam biçiminin askerî üstünlük sağladığını, kalıcı bir yerleşimin ise düşman saldırıları karşısında dezavantaj oluşturabileceğini savunduğu belirtiliyor.

Tarihi anlatıda Bilge Kağan'ın bu uyarılar üzerine şehir kurma fikrinden vazgeçtiği ifade ediliyor.

Yeni araştırma ise söz konusu planın daha sonraki bir tarihte yeniden gündeme gelmiş ve uygulanmış olabileceği ihtimalini ortaya koyuyor.

Ancak bu ihtimali doğrulayacak arkeolojik kanıtlar henüz bulunmuş değil.

Orhun Vadisi'nde farklı devletlerin başkentleri bulunuyor

Bilge Kağan'ın olası saray şehrinin araştırıldığı bölge, eski Türk ve bozkır devletlerinin siyasi tarihi açısından büyük önem taşıyor.

Göktürklerin ardından bölgede egemenlik kuran Uygurların başkenti Ordu Balık, diğer adıyla Karabalgasun, araştırma alanına yaklaşık 15 kilometre mesafede yer alıyor.

Orhun Yazıtları da aynı coğrafyada bulunuyor.

Bunun yanında Moğol İmparatorluğu'nun başkenti Karakurum, 13. yüzyılda Ögeday Kağan tarafından bu bölgede kurulmuştu.

Araştırmacılar, birbirinden farklı dönemlerde aynı coğrafyanın yönetim merkezi olarak seçilmesini bölgedeki siyasi ve yerleşim geleneğinin sürekliliği açısından önemli buluyor.

Göktürklerin yaşam biçimine ilişkin bilgiler değişebilir

Araştırmanın bilimsel açıdan dikkat çeken bir diğer yönünü, Göktürklerin yalnızca konargöçer topluluklar olarak değerlendirilmesine ilişkin tartışmalar oluşturuyor.

Doç. Dr. Erkoç, bazı Çin kaynaklarında Göktürklerin belirli otlaklar ve su kaynakları arasında hareket eden, sabit yerleşimleri bulunmayan topluluklar şeklinde anlatıldığını belirtti.

Ancak Göktürk yazıtlarında şehirlerden ve kalelerden söz edilmesi, dönemin yerleşim biçiminin daha ayrıntılı incelenmesi gerektiğini gösteriyor.

Ayrıca Göktürklerden sonra aynı bölgede yaşayan Uygurlara ait Orhun Vadisi'nde yaklaşık 50 yerleşimin belirlenmiş olması, coğrafyanın şehircilik geçmişine ilişkin önemli veriler sunuyor.

Bilge Kağan dönemine ait kalıcı bir yerleşimin ortaya çıkarılması halinde, eski Türk devletlerinin şehirleşme anlayışına ilişkin mevcut değerlendirmeler yeni bulgularla zenginleşebilir.

Kesin keşif için arkeolojik inceleme gerekiyor

İki Türk akademisyenin yürüttüğü araştırma, 13. yüzyıldan kalma bir metindeki bilgilerin modern uydu teknolojisiyle birlikte değerlendirilmesine dayanıyor.

Hotont yakınlarında tespit edilen izlerin tarihi bir yerleşime ait olup olmadığı, ancak sahada gerçekleştirilecek incelemelerle anlaşılabilecek.

Yapıların hangi dönemde inşa edildiğinin belirlenmesi ve Bilge Kağan ile bağlantısının ortaya konulması için arkeolojik bulgulara ihtiyaç duyuluyor.

Yaklaşık sekiz asırlık şiirin sunduğu ipuçları, Göktürklerin siyasi merkezleri ve şehircilik geçmişine ilişkin yeni araştırmaların önünü açabilecek önemli bir başlangıç olarak değerlendiriliyor.

1200Xauto 14 1795174413 908 X750

#BilgeKağan #Göktürkler #TürkTarihi #OrhunVadisi